Abdulla Qodiriy – o‘zbek adabiyotining tarixida o‘chmas iz qoldirgan, realizm asoschilaridan biri, romanchilikning otasi sanaladigan ulug‘ adibdir. Uning asarlari o‘zbek xalqining tarixiy o‘zligiga, ma'naviy uyg‘onishiga, ijtimoiy ongiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan.
Abdulla Qodiriy hayoti
-
To‘liq ismi: Abdulla Qodiriy (taxallusi: Julqunboy)
-
Tug‘ilgan yili: 1894-yil, Toshkent
-
Vafot etgan yili: 1938-yil (Stalin repressiyasi qurboni)
🧠 Qisqacha tarjimayi hol:
-
Ota-onasi erta vafot etgan. Yoshligidan hunarmandchilik, keyinroq madrasada tahsil olgan.
-
O‘zbek va rus adabiyotidan ta’sirlanib, ilk hikoyalarini yozgan.
-
Sovet davrida faoliyat yuritgan, lekin erkin fikrlari va tarixiy yondashuvi tufayli qatag‘on qilingan.
Adabiy faoliyati
Abdulla Qodiriy — o‘zbek adabiyotida ilk tarixiy roman janrini yaratgan adib. U xalq hayotiga yaqin turadigan, ijtimoiy, axloqiy va siyosiy masalalarni ko‘tarib chiqqan.
📚 Mashhur asarlari:
1. “O‘tkan kunlar” (1922-yil)
-
O‘zbek adabiyotidagi birinchi tarixiy roman.
-
Asarda 19-asr oxiri Buxoro va Qo‘qon voqealari, sevgi, jamiyat, siyosiy kurashlar tasvirlangan.
-
Asosiy qahramonlar: Otabek va Kumush – muhabbat, fidoyilik, milliy o‘zlik timsoli.
2. “Mehrobdan chayon” (1929-yil)
-
Ikkinchi tarixiy roman.
-
Diniy soxta ulamolar, jamiyatdagi zulm, fitna va hiyla fosh etilgan.
-
Asar orqali adib soxta e’tiqod va adolatsizlikni qoralaydi.
3. Hikoyalar va maqolalar
-
“Kalvak Mahzumning xotiralari” – yumoristik hikoya turkumi.
-
Ko‘plab publitsistik maqolalari gazetalar va jurnallarda chop etilgan.
Adibning qatag‘on qilinishi
1937–1938-yillarda bo‘lib o‘tgan siyosiy qatag‘on davrida:
-
“Millatchi”, “xalq dushmani” deb tuhmat qilingan.
-
1938-yil Toshkentda otib o‘ldirilgan.
-
Faqat 1956-yilda oqlangan.
Merosi va xotirasi
-
Bugungi kunda Toshkentda Abdulla Qodiriy nomidagi bog‘, maktablar va ko‘chalar mavjud.
-
Uning asarlari o‘rta va oliy ta’lim darsliklariga kiritilgan.
-
“O‘tkan kunlar” romani kino va teatr sahnalariga moslashtirilgan.
-
Har yili adib xotirasiga bag‘ishlangan madaniy tadbirlar o‘tkaziladi.
Xulosa
Abdulla Qodiriy — o‘zbek xalqining uyg‘onish davrini aks ettirgan, millat ruhini ko‘tarishga harakat qilgan jasur adib edi. Uning asarlari nafaqat badiiy qiymatga ega, balki tarixiy, ma'naviy va axloqiy saboq bo‘lib xizmat qiladi. U adabiyot orqali xalqni o‘ylash, o‘zligini anglash va taraqqiyotga intilishga undagan.