Al-Xorazmiy — o‘zbek xalqi faxrlanadigan, butun dunyo ilm-faniga beqiyos hissa qo‘shgan buyuk alloma. U algebra fanining asoschisi, aniq fanlar rivojiga poydevor qo‘ygan matematik, astronom va geograf hisoblanadi. Uning asarlari nafaqat islom dunyosida, balki Yevropa va butun dunyo ilmiy taraqqiyotiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan.
Al-Xorazmiyning tarjimai holi
-
To‘liq ismi: Abu Abdulloh Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy
-
Tug‘ilgan joyi: Xorazm (hozirgi O‘zbekiston hududi)
-
Tug‘ilgan yili: 780-yillar atrofida
-
Vafoti: 850-yillar (Bag‘dod)
U Bag‘dodda “Bayt al-Hikma” (Donishmandlar uyi) ilmiy markazida faoliyat yuritgan, o‘sha davrda eng ilg‘or olimlardan biri hisoblangan.
📐 Algebra fanining asoschisi
🔹 Asari: “Al-kitob al-muxtasar fi hisob al-jabr val-muqobala”
-
Bu kitobda algebra fanining asosiy tamoyillari bayon etilgan.
-
“Al-jabr” va “muqobala” so‘zlari – tenglamalarni yechish usullari.
-
Bu asar orqali algebra ilk bor mustaqil fan sifatida shakllangan.
-
“Algebra” atamasi aynan shu kitob nomidan kelib chiqqan.
📌 Kitob Yevropaga tarjima qilinib, o‘rta asr matematikasining asosiy darsligiga aylangan.
🧮 Hisoblash tizimi va raqamlar
-
Al-Xorazmiy hind raqam tizimini islom olamiga olib kirgan.
-
“0” sonini ilm-fanga tanishtirishda muhim rol o‘ynagan.
-
Bugungi kompyuter algoritmlari atamasi aynan uning nomidan kelib chiqqan:
“Algorithm” ← Al-Khwarizmi
🌍 Geografiya va astronomiya bo‘yicha ishlari
🔹 “Kitob surat al-Arz” (Yer xaritasi haqida kitob)
-
Yer yuzasining xaritasi va geografik koordinatalari haqida ilmiy asar.
-
Har bir shahar va daryo aniq o‘lchamlar bilan tavsiflangan.
🔭 Astronomik asarlar
-
Quyosh, Oy va yulduzlar harakati haqida ma’lumotlar bergan.
-
Qurilmalar yordamida samoviy jismlarni o‘rganishni rivojlantirgan.
Al-Xorazmiy merosi
-
Uning nomi bilan algoritm, algebra, zero (nol) kabi tushunchalar bog‘liq.
-
Asarlari lotin tiliga tarjima qilinib, Renessans davrida Yevropaga katta ta’sir ko‘rsatgan.
-
Zamonaviy matematika, kompyuter texnologiyalari va sun’iy intellekt asoslarida ham Al-Xorazmiy izlari mavjud.
Xulosa
Al-Xorazmiy – butun insoniyat uchun bebaho ilmiy meros qoldirgan olimdir. Uning algebra faniga qo‘shgan hissasi, hisoblash usullarini mukammallashtirishi va geofanga oid kashfiyotlari bugungi zamonaviy texnologiyalar poydevoridir. U haqiqiy ilm-ma’rifat yulduzi sifatida tarixda abadiy qoladi.