Uvaysiy

Uvaysiy chigʻatoy tilida ijod qilgan shoira boʻlib, Qoʻqon adabiyotining mumtoz namoyandasi hisoblanadi. Nodira va Mahzuna bilan birga Qoʻqon ayollar sheʼriyatining yorqin vakili sifatida tanilgan.
Hayoti va yoshligi
Uvaysiy Margʻilonda oddiy, ammo oʻqimishli oilada tugʻilgan. Otasi unga dunyoviy ilmlarni oʻrgatib, ayniqsa oʻzbek sheʼrining tuzilishi haqida tushuncha bergan.
Shaxsiy taqdiri
Shoiraning shaxsiy hayoti qiyin kechgan. Erta yetim qolgach, u ona shahrini tark etib, ikki farzandi bilan Qoʻqonga koʻchib oʻtgan. Bu yerda Qoʻqon hukmdori Umarxon uni oʻz nikohiga olgan.
Uvaysiyning qizi Kuyash onasi hayotligida vafot etgan. Oʻgʻli esa Qashqarga askar sifatida yuborilgan. Shoira farzandlariga boʻlgan muhabbatini ularga fan va sanʼat asoslarini oʻrgatish orqali koʻrsatgan. Uning fojiali taqdiri ijodida aks etgan va shu sababli u koʻpincha «mahzun shoira» deb atalgan. Uvaysiy oltmish yoshdan ortiq umr koʻrgan.
Ijodi
Uvaysiy lirik sheʼrlar devoni muallifi sifatida tanilgan. Uning gʻazallari yuqori sheʼriy mahorati bilan eʼtiborni tortadi. Sheʼrlarida shoira Sharqdagi ayollarning qaramlik holatini tanqid qilgan. Sheʼrlarining asosiy mavzusi saxiylikka undash, doʻstlik va muhabbat tuygʻularini madh etishdir.
Uvaysiy sheʼriyatida turkiy anʼanalarga xoslik yaqqol seziladi. Buni Navoiy va Fuzuliy satrlari keltirilgan muxammaslari yaxshi koʻrsatadi.
Chiston janriga qoʻshgan hissasi
Shoira chiston, yaʼni jumboq sheʼrlar janriga yangilik olib kirgan. Uvaysiy ularni aynan oʻz oʻquvchilari uchun yozgan,
Dostonlari
Uvaysiy qalamiga ikkita doston tegishli. Ulardan biri «Karbalonoma» kitobiga jamlangan boʻlib, u ikki qismdan iborat: «Hasan tarixi» va «Husayn tarixi». Ikkinchi doston «Muhammad Alixonning hayoti» nomi bilan ataladi. Bu tugallanmagan sheʼriy bayon boʻlib, Umarxon va Nodiraning oʻgʻli, XIX asrda yashagan qashqarlik xonning hayotini aks ettiradi.
Asarlarining qisqa roʻyxati
- Devon
- Dostonlar
- «Karbalonoma» ikki qismda: «Hasan tarixi» va «Husayn tarixi»
- «Muhammad-Alixon hayoti haqida qissa»
- Bedilxonning sheʼrlariga sharhlar
Qoʻlyozmalari va tarjimalari
Uvaysiyning devon va dostonlardan iborat qoʻlyozmalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi qoshidagi Sharqshunoslik institutida 1837 raqami ostida saqlanadi. Asarlarini rus tiliga Naum Grebnev va S.Ivanovlar tarjima qilgan. Uning yirik asarlari hali rus tiliga tarjima qilinmagan.
Meros va ahamiyati
Bir qator olimlar Uvaysiyni maʼyus shoira deb atashadi. Bu bejiz emas, chunki «farzandlaridan ayrilgan ona» sifatida uning iztirobli ichki dunyosini ochib beruvchi sheʼrlari koʻp.
Xulosa
Uvaysiy Qoʻqon adabiyotining oʻziga xos ovozi boʻlib qoldi.
Izohlar
0Hozircha izoh yoʻq — birinchi boʻlib fikr bildiring!