Увайсий

Увайсий чиғатой тилида ижод қилган шоира бўлиб, Қўқон адабиётининг мумтоз намояндаси ҳисобланади. Нодира ва Маҳзуна билан бирга Қўқон аёллар шеъриятининг ёрқин вакили сифатида танилган.
Ҳаёти ва ёшлиги
Увайсий Марғилонда оддий, аммо ўқимишли оилада туғилган. Отаси унга дунёвий илмларни ўргатиб, айниқса ўзбек шеърининг тузилиши ҳақида тушунча берган.
Шахсий тақдири
Шоиранинг шахсий ҳаёти қийин кечган. Эрта етим қолгач, у она шаҳрини тарк этиб, икки фарзанди билан Қўқонга кўчиб ўтган. Бу ерда Қўқон ҳукмдори Умархон уни ўз никоҳига олган.
Увайсийнинг қизи Куяш онаси ҳаётлигида вафот этган. Ўғли эса Қашқарга аскар сифатида юборилган. Шоира фарзандларига бўлган муҳаббатини уларга фан ва санъат асосларини ўргатиш орқали кўрсатган. Унинг фожиали тақдири ижодида акс этган ва шу сабабли у кўпинча «маҳзун шоира» деб аталган. Увайсий олтмиш ёшдан ортиқ умр кўрган.
Ижоди
Увайсий лирик шеърлар девони муаллифи сифатида танилган. Унинг ғазаллари юқори шеърий маҳорати билан эътиборни тортади. Шеърларида шоира Шарқдаги аёлларнинг қарамлик ҳолатини танқид қилган. Шеърларининг асосий мавзуси сахийликка ундаш, дўстлик ва муҳаббат туйғуларини мадҳ этишдир.
Увайсий шеъриятида туркий анъаналарга хослик яққол сезилади. Буни Навоий ва Фузулий сатрлари келтирилган мухаммаслари яхши кўрсатади.
Чистон жанрига қўшган ҳиссаси
Шоира чистон, яъни жумбоқ шеърлар жанрига янгилик олиб кирган. Увайсий уларни айнан ўз ўқувчилари учун ёзган,
Достонлари
Увайсий қаламига иккита достон тегишли. Улардан бири «Карбалонома» китобига жамланган бўлиб, у икки қисмдан иборат: «Ҳасан тарихи» ва «Ҳусайн тарихи». Иккинчи достон «Муҳаммад Алихоннинг ҳаёти» номи билан аталади. Бу тугалланмаган шеърий баён бўлиб, Умархон ва Нодиранинг ўғли, ХИХ асрда яшаган қашқарлик хоннинг ҳаётини акс эттиради.
Асарларининг қисқа рўйхати
- Девон
- Достонлар
- «Карбалонома» икки қисмда: «Ҳасан тарихи» ва «Ҳусайн тарихи»
- «Муҳаммад-Алихон ҳаёти ҳақида қисса»
- Бедилхоннинг шеърларига шарҳлар
Қўлёзмалари ва таржималари
Увайсийнинг девон ва достонлардан иборат қўлёзмалари Ўзбекистон Фанлар академияси қошидаги Шарқшунослик институтида 1837 рақами остида сақланади. Асарларини рус тилига Наум Гребнев ва С.Ивановлар таржима қилган. Унинг йирик асарлари ҳали рус тилига таржима қилинмаган.
Мерос ва аҳамияти
Бир қатор олимлар Увайсийни маъюс шоира деб аташади. Бу бежиз эмас, чунки «фарзандларидан айрилган она» сифатида унинг изтиробли ички дунёсини очиб берувчи шеърлари кўп.
Хулоса
Увайсий Қўқон адабиётининг ўзига хос овози бўлиб қолди.
Изоҳлар
0Ҳозирча изоҳ йўқ — биринчи бўлиб фикр билдиринг!