👨‍🎓 Arboblar

Abdulloh ibn Amajur at-Turkiy

2 daqiqa 0 marta oʻqildi
Abdulloh ibn Amajur at-Turkiy

Abdulloh ibn Amajur at-Turkiy IX–X asrlarda yashagan fargʻonalik olim boʻlib, astronomiya sohasida faoliyat yuritgan.

Olim haqida umumiy maʼlumot

Olimning toʻliq nomi Abu al-Qosim Abdulloh ibn Amajur al-Xaraviy boʻlib, zamondoshlari uni «fargʻonalik oʻgʻlon» deb atashgan. Ibn an-Nadim oʻzining «al-Fihrist» asarida va Ibn al-Qiftiy «Hukamolar tarixi» kitobida uning nomini zikr etgan. Ushbu manbalar olimni zamonasining fozil va oʻz mavqeiga ega boʻlgan ulamolaridan biri sifatida tilga oladi.

Olimning nomiga qoʻshib aytiladigan «al-xiroviy» sifati uning Hirot shahrida ham faoliyat koʻrsatgan boʻlishi mumkinligini anglatadi. Biroq asosiy kuzatish ishlari Bagʻdod va qisman Sherozda olib borilgan.

Ilmiy merosi

Abdulloh ibn Amajur at-Turkiy bir necha astronomik jadval, yaʼni «zij» kitoblarining muallifi hisoblanadi. Manbalarda keltirilgan asarlar roʻyxati quyidagicha:

  • «Xatolardan xolis zij kitobi» («Kitob az-zij al-maʼruf bil-xalis»);
  • «Bogʻlab turuvchi zij kitobi» («Kitob az-zij al-maʼruf bi-l-muzannir»);
  • «Gʻaroyib zij» («az-Zij al-badiʼiy»);
  • «Oʻtmishlar ziji» («Zij al-mamarrat»);
  • «Sindhind ziji» («Zij as-Sind-hind»);
  • «Qulning ziji» («Zij al-qini»);
  • «Musofirga foydali kitob» («Kitab zad al-musafir»);
  • «Fors erasi boʻyicha Mirrix (Mars) sayyorasi uchun zij» («Kitab zij al-Mirrix ala at-tarix al-farisi»).

Oilasi va avlodi

Oʻgʻli Abu al-Hasan Ali

Manbalardan maʼlum boʻlishicha, olimning Abu al-Hasan Ali ibn Abu al-Qosim ismli oʻgʻli boʻlgan va u ham astronomiyaga qiziqqan. Shu bilan birga, Ibn al-Qiftiy Amajur oilasiga tegishli yana bir shaxs — Ali ibn Amajurning ham astronomik kuzatishlar bilan shugʻullanganini qayd etadi.

Yordamchisi Muflih ibn Yusuf

Olimning kuzatishlarida yordamchisi Muflih ibn Yusuf ham ishtirok etgan. Quyosh tutilishini kuzatish jarayonida Abdulloh ibn Amajur at-Turkiy, uning oʻgʻli va yordamchisi birgalikda ish olib borgan.

Rasadxona va kuzatish ishlari

Ibn Yunus as-Sadafiy (950–1009) keltirgan maʼlumotlarga koʻra, Amajurlar balandlikda joylashgan, toʻrt tomonni kuzatish imkoni boʻlgan maxsus binoda ishlagan. Binoda kuzatish yoʻnalishini belgilab beradigan uzun tuynuk mavjud boʻlib, u rasadxona vazifasini bajarishga yetarli qulayliklarga ega edi.

Olimlar quyosh tutilishini kuzatishda oʻn ikki daraja va bir darajaning toʻqqizdan bir qismini koʻrsatadigan jihozdan foydalanganlar.

Kuzatilgan osmon hodisalari

  • Quyosh tutilishi;
  • Oy tutilishi;
  • Ayrim sayyoralarning harakati;
  • Yulduzlarning oʻrni.

Ibn Yunusning guvohligi

Oʻrta asrlarning yirik astronomlaridan biri Ibn Yunus as-Sadafiy olimga nisbatan «at-Turkiy» nisbasini ishlatadi. Ibn Yunus Amajurlarning kuzatish tajribalarini ham oʻz asarlarida keltirgan.

Saqlanib qolgan qoʻlyozmalar

Amajurlarning yuqorida nomlari keltirilgan asarlarining aksariyati bizgacha yetib kelmagan. Biroq ikki qoʻlyozma xorijiy mamlakatlar kutubxonalarida saqlanmoqda:

  1. «Sayyoralarning tutilishi va bogʻlanishi haqida (astrologik) oldindan aytib berishlar majmuasi» («Javami’ ahkam al-kusufat va-l-qiran al-kavakib»). Risola Parij va Leydenda saqlanadi.
  2. «Taylasan ziji» («Zij at-Taylasan»). Bu qoʻlyozma faqat Parijda saqlangan.

Yashagan davri

Manbalarda olimning tugʻilgan va vafot etgan yillari saqlanmagan. Shu sababli uning yashagan davri IX–X asrlar deb taxmin qilinadi.

Xulosa

Abdulloh ibn Amajur at-Turkiy fargʻonalik astronom boʻlib, zij kitoblari muallifi sifatida oʻrta asr fanining muhim vakillaridan biri hisoblanadi. U va uning oʻgʻli Abu al-Hasan Ali, shuningdek, yordamchisi Muflih ibn Yusuf Bagʻdod va Sherozdagi kuzatishlari bilan astronomiya tarixiga hissa qoʻshgan.

Telegram

Izohlar

0
Fikringizni qoldiring
Izohlar tekshiruvdan soʻng chiqadi.

Hozircha izoh yoʻq — birinchi boʻlib fikr bildiring!