👨‍🎓 Арбоблар

Абдуллоҳ ибн Амажур ат-Туркий

2 дақиқа 0 марта ўқилди
Абдуллоҳ ибн Амажур ат-Туркий

Абдуллоҳ ибн Амажур ат-Туркий ИХ–Х асрларда яшаган фарғоналик олим бўлиб, астрономия соҳасида фаолият юритган.

Олим ҳақида умумий маълумот

Олимнинг тўлиқ номи Абу ал-Қосим Абдуллоҳ ибн Амажур ал-Харавий бўлиб, замондошлари уни «фарғоналик ўғлон» деб аташган. Ибн ан-Надим ўзининг «ал-Фиҳрист» асарида ва Ибн ал-Қифтий «Ҳукамолар тарихи» китобида унинг номини зикр этган. Ушбу манбалар олимни замонасининг фозил ва ўз мавқеига эга бўлган уламоларидан бири сифатида тилга олади.

Олимнинг номига қўшиб айтиладиган «ал-хировий» сифати унинг Ҳирот шаҳрида ҳам фаолият кўрсатган бўлиши мумкинлигини англатади. Бироқ асосий кузатиш ишлари Бағдод ва қисман Шерозда олиб борилган.

Илмий мероси

Абдуллоҳ ибн Амажур ат-Туркий бир неча астрономик жадвал, яъни «зиж» китобларининг муаллифи ҳисобланади. Манбаларда келтирилган асарлар рўйхати қуйидагича:

  • «Хатолардан холис зиж китоби» («Китоб аз-зиж ал-маъруф бил-халис»);
  • «Боғлаб турувчи зиж китоби» («Китоб аз-зиж ал-маъруф би-л-музаннир»);
  • «Ғаройиб зиж» («аз-Зиж ал-бадиъий»);
  • «Ўтмишлар зижи» («Зиж ал-мамаррат»);
  • «Синдҳинд зижи» («Зиж ас-Синд-ҳинд»);
  • «Қулнинг зижи» («Зиж ал-қини»);
  • «Мусофирга фойдали китоб» («Китаб зад ал-мусафир»);
  • «Форс эраси бўйича Миррих (Марс) сайёраси учун зиж» («Китаб зиж ал-Миррих ала ат-тарих ал-фариси»).

Оиласи ва авлоди

Ўғли Абу ал-Ҳасан Али

Манбалардан маълум бўлишича, олимнинг Абу ал-Ҳасан Али ибн Абу ал-Қосим исмли ўғли бўлган ва у ҳам астрономияга қизиққан. Шу билан бирга, Ибн ал-Қифтий Амажур оиласига тегишли яна бир шахс — Али ибн Амажурнинг ҳам астрономик кузатишлар билан шуғулланганини қайд этади.

Ёрдамчиси Муфлиҳ ибн Юсуф

Олимнинг кузатишларида ёрдамчиси Муфлиҳ ибн Юсуф ҳам иштирок этган. Қуёш тутилишини кузатиш жараёнида Абдуллоҳ ибн Амажур ат-Туркий, унинг ўғли ва ёрдамчиси биргаликда иш олиб борган.

Расадхона ва кузатиш ишлари

Ибн Юнус ас-Садафий (950–1009) келтирган маълумотларга кўра, Амажурлар баландликда жойлашган, тўрт томонни кузатиш имкони бўлган махсус бинода ишлаган. Бинода кузатиш йўналишини белгилаб берадиган узун туйнук мавжуд бўлиб, у расадхона вазифасини бажаришга етарли қулайликларга эга эди.

Олимлар қуёш тутилишини кузатишда ўн икки даража ва бир даражанинг тўққиздан бир қисмини кўрсатадиган жиҳоздан фойдаланганлар.

Кузатилган осмон ҳодисалари

  • Қуёш тутилиши;
  • Ой тутилиши;
  • Айрим сайёраларнинг ҳаракати;
  • Юлдузларнинг ўрни.

Ибн Юнуснинг гувоҳлиги

Ўрта асрларнинг йирик астрономларидан бири Ибн Юнус ас-Садафий олимга нисбатан «ат-Туркий» нисбасини ишлатади. Ибн Юнус Амажурларнинг кузатиш тажрибаларини ҳам ўз асарларида келтирган.

Сақланиб қолган қўлёзмалар

Амажурларнинг юқорида номлари келтирилган асарларининг аксарияти бизгача етиб келмаган. Бироқ икки қўлёзма хорижий мамлакатлар кутубхоналарида сақланмоқда:

  1. «Сайёраларнинг тутилиши ва боғланиши ҳақида (астрологик) олдиндан айтиб беришлар мажмуаси» («Жавами’ аҳкам ал-кусуфат ва-л-қиран ал-кавакиб»). Рисола Париж ва Лейденда сақланади.
  2. «Тайласан зижи» («Зиж ат-Тайласан»). Бу қўлёзма фақат Парижда сақланган.

Яшаган даври

Манбаларда олимнинг туғилган ва вафот этган йиллари сақланмаган. Шу сабабли унинг яшаган даври ИХ–Х асрлар деб тахмин қилинади.

Хулоса

Абдуллоҳ ибн Амажур ат-Туркий фарғоналик астроном бўлиб, зиж китоблари муаллифи сифатида ўрта аср фанининг муҳим вакилларидан бири ҳисобланади. У ва унинг ўғли Абу ал-Ҳасан Али, шунингдек, ёрдамчиси Муфлиҳ ибн Юсуф Бағдод ва Шероздаги кузатишлари билан астрономия тарихига ҳисса қўшган.

Изоҳлар

0
Фикрингизни қолдиринг
Изоҳлар текширувдан сўнг чиқади.

Ҳозирча изоҳ йўқ — биринчи бўлиб фикр билдиринг!

Шу мавзуда

Бўлимга ўтиш →